Üstbiliş (İng: metacognition), bireyin kendi bilişsel süreçleri hakkındaki bilgisi ve bu süreçleri izleme, değerlendirme ve düzenleme kapasitesidir. “Düşünme hakkında düşünme” olarak özetlenebilir. John Flavell tarafından 1979’da kavramlaştırılmıştır.
Üstbiliş iki ana bileşenden oluşur: Üstbilişsel bilgi (kişinin kendi öğrenme tarzı, güçlü ve zayıf yönleri hakkındaki farkındalığı) ve üstbilişsel düzenleme (öğrenme sürecini planlama, izleme ve değerlendirme becerileri). Örneğin, bir öğrencinin “Bu konuyu görsel materyallerle daha iyi öğreniyorum” bilgisi üstbilişsel bilgiye, “Konuyu anladığımdan emin olmak için kendime sorular soracağım” stratejisi ise üstbilişsel düzenlemeye örnektir.
Üstbilişsel beceriler eğitimde kritik öneme sahiptir. Araştırmalar, üstbilişsel farkındalığı yüksek öğrencilerin daha etkili öğrenme stratejileri kullandığını, sınav performanslarının daha yüksek olduğunu ve öz-düzenlemeli öğrenmede daha başarılı olduklarını göstermiştir.
Klinik alanda ise Adrian Wells’in üstbilişsel terapi yaklaşımı, kaygı ve depresyondaki sorunun düşüncelerin içeriğinde değil, düşünceler hakkındaki inançlarda (üstbilişlerde) yattığını öne sürer. “Endişelenmeyi kontrol edemiyorum” gibi olumsuz üstbilişler, kaygı döngüsünü sürdüren temel faktörlerdir.
Ayrıca bakınız: Bilişsel Süreçler, Bilişsel Gelişim, Öğrenme, Öz Düzenleme