Psikanaliz (İng: psychoanalysis), Sigmund Freud tarafından 19. yüzyılın sonunda geliştirilen, bilinçdışı süreçlerin insan davranışı üzerindeki belirleyici etkisini vurgulayan hem bir kişilik kuramı hem de bir psikoterapi yöntemidir.
Psikanalizin temel varsayımları şunlardır: insan davranışının büyük bölümü bilinçdışı güdüler tarafından yönlendirilir, çocukluk deneyimleri yetişkin kişiliğini şekillendirir, psişik enerji id, ego ve süperego arasında dinamik bir denge içindedir ve ruhsal belirtiler çözümlenmemiş bilinçdışı çatışmaların ifadesidir.
Psikanalitik tedavide serbest çağrışım, rüya analizi, aktarım ilişkisinin yorumlanması ve direnç analizi temel tekniklerdir. Danışan haftada birkaç kez, genellikle bir divana uzanarak görülür ve tedavi yıllar sürebilir. Amaç, bilinçdışı materyali bilinç düzeyine çıkararak içgörü kazanmak ve semptomların kaybolmasını sağlamaktır.
Günümüzde klasik psikanaliz yerini kısmen psikodinamik psikoterapiye bırakmış olsa da psikanalitik kavramlar psikoloji, edebiyat, sanat ve kültür eleştirisinde derin iz bırakmıştır.
Ayrıca bakınız: Freud, Bilinçdışı, İd, Ego, Süperego, Savunma Mekanizmaları, Aktarım, Rüya Analizi