16 Kişilik Faktörü Anketi (İng. 16 Personality Factors Questionnaire, 16PF), Raymond B. Cattell tarafından 1949’da yayımlanan ve normal yetişkin kişiliğini ampirik olarak türetilmiş 16 temel özellik üzerinden değerlendiren bir öz bildirim envanteridir.
Tanım
16PF, çoktan seçmeli formatta yaklaşık 185 maddeden (güncel 5. basımda) oluşur. Uygulama süresi 35-50 dakikadır. Ölçek, 16 birincil faktör puanının yanı sıra, bu faktörlerin daha üst düzey ikincil analiziyle elde edilen beş global faktör puanı da üretir.
Kuramsal Arka Plan
Cattell, kişiliği tanımlamak için kuramsal varsayımlardan değil dilin kendisinden yola çıktı; bu yaklaşım leksikal hipotez olarak bilinir. Gordon Allport ve Henry Odbert’in 1936’da İngilizce sözlükten derlediği 17.953 kişilik tanımlayıcısını kullanarak bu listeyi önce kategorik olarak, sonra davranışsal ve faktör analitik çalışmalarla daraltıp 16 temel kaynak özelliği (source traits) belirledi.
Cattell’in yaklaşımı, faktör analizinin kişilik araştırmalarında sistematik olarak uygulandığı ilk örneklerdendir. Onun 16 faktörlük modeli, daha sonra birçok araştırmacı tarafından tekrar analiz edildiğinde daha üst düzeyde beş faktöre indirgenebildiği gösterildi; bu bulgu Beş Faktör (Büyük Beşli) modelinin gelişiminde belirleyici rol oynadı.
Klinik Görünüm
16PF’nin ölçtüğü 16 birincil faktör arasında sıcaklık, akıl yürütme, duygusal denge, baskınlık, canlılık, kural bağlılığı, sosyal cesaret, duyarlılık, ihtiyatlılık, soyutluk, özel yaşam, endişe, değişime açıklık, kendine yeterlilik, mükemmeliyetçilik ve gerginlik yer alır.
Beş global faktör ise şunlardır: dışadönüklük, kaygı, katılık, bağımsızlık ve özdenetim. Bu global faktörler, Beş Faktör modeliyle büyük ölçüde örtüşür; bu da 16PF ile NEO-PI-R arasında kuramsal bir köprü oluşturur.
Uygulama Alanları
16PF, personel seçimi, kariyer danışmanlığı, liderlik değerlendirmesi, çift terapisi ve klinik değerlendirme gibi geniş bir yelpazede kullanılır. Personel seçiminde özellikle Uzak Doğu ve Avrupa’da yaygındır. Klinik bağlamda, Cattell’in geliştirdiği Klinik Analiz Anketi (Clinical Analysis Questionnaire, CAQ) 16PF’nin üzerine inşa edilmiş ve psikopatoloji değerlendirmesi için ek ölçekler içermektedir.
İlişkili Kavramlar
16PF, NEO-PI-R ile birlikte boyutsal kişilik değerlendirmesinin klasik araçlarıdır. MMPI gibi klinik patolojiye odaklı envanterlerin aksine, normal popülasyonda kişilik farklılıklarını betimlemek için tasarlanmıştır. Cattell’in mirası, günümüzde kişilik psikolojisinde faktör analitik yaklaşımın temel taşlarından biri olarak süregelmektedir.