Vineland Uyum Davranış Ölçekleri (İng. Vineland Adaptive Behavior Scales), bireyin günlük yaşamda bağımsız işlevini sürdürmek için sergilediği davranışları değerlendiren görüşme tabanlı bir ölçek ailesidir. Başlangıcı, Edgar A. Doll’ün 1935’te yayımladığı Vineland Sosyal Olgunluk Ölçeği’ne dayanır.
Tanım
Vineland ölçekleri, doğumdan 90 yaşın üzerine kadar uygulanabilir. Değerlendirme genellikle bireyin bakım verenine yöneltilen yarı yapılandırılmış bir görüşme aracılığıyla yapılır; öğretmen ve bakıcı formları da mevcuttur. Ölçek, bireyin neyi yapabildiğini değil, gerçekte neleri düzenli olarak yaptığını belgelemeyi amaçlar.
Kuramsal Arka Plan
Doll’ün orijinal ölçeği, zihinsel engelli bireylerin işlevselliğini yalnızca IQ’ya indirgemek yerine sosyal yeterlik üzerinden değerlendirmeyi hedefledi. Bu yaklaşım, zihinsel engellilik tanısında IQ ile birlikte uyum davranışı değerlendirmesinin zorunlu tutulmasının zeminini oluşturdu.
Ölçek, 1984’te Sparrow, Balla ve Cicchetti tarafından kapsamlı biçimde revize edilerek Vineland Uyum Davranış Ölçekleri adını aldı. Sonraki sürümleri Vineland-II (2005) ve Vineland-3 (2016) olarak yayımlanmıştır. DSM-5’te zihinsel engelin tanısında uyum işlevselliği değerlendirmesinin açıkça zorunlu tutulması, Vineland gibi ölçeklerin klinik önemini daha da artırmıştır.
Klinik Görünüm
Vineland-3, dört ana alan ve bunların alt alanlarında uyum davranışını değerlendirir:
İletişim: Alıcı dil, ifadeye dayalı dil, yazılı dil.
Günlük Yaşam Becerileri: Kişisel bakım (giyinme, yemek yeme), ev (temel ev işleri, yemek hazırlama) ve toplumsal işlevler (zaman kavramı, para kullanma, güvenlik).
Sosyalleşme: Kişilerarası ilişkiler, oyun ve boş zaman, baş etme becerileri.
Motor Beceriler: İnce ve kaba motor beceriler (özellikle 9 yaşından küçük çocuklarda değerlendirilir).
Bu alanların birleşiminden Uyum Davranış Bileşik Puanı elde edilir. Ayrıca isteğe bağlı bir Uyumsuz Davranış Endeksi (içe-dışa yönelim sorunları) da puanlanabilir.
Uygulama Alanları
Vineland, zihinsel engellilik tanısı, otizm spektrum bozukluğu değerlendirmesi, gelişimsel gecikmelerin izlenmesi, yaşlı bireylerde işlev kaybının değerlendirilmesi (demans bağlamı) ve travmatik beyin hasarı sonrası rehabilitasyon planlamasında kullanılır. IEP (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı) hazırlanmasında temel bir araçtır.
İlişkili Kavramlar
Vineland, WISC gibi zeka testleriyle birlikte zihinsel engel tanısının iki bileşenini (bilişsel yetenek ve uyum davranışı) birlikte değerlendirmeye imkân verir. Otizm değerlendirmesinde ADOS ve CBCL ile birlikte kapsamlı bir değerlendirme bataryasının parçası olarak kullanılır.