Otizm Tanı Gözlem Ölçeği (İng. Autism Diagnostic Observation Schedule, ADOS), Catherine Lord ve meslektaşları tarafından geliştirilen ve otizm spektrum bozukluğunun (OSB) değerlendirilmesinde altın standart kabul edilen yarı yapılandırılmış gözlem değerlendirmesidir.
Tanım
ADOS, bireyle doğrudan etkileşim yoluyla otizmle ilişkili davranışları gözlemlemek için tasarlanmış bir değerlendirme aracıdır. 30-60 dakika süren oturum boyunca klinisyen, katılımcıya yapılandırılmış etkinlikler ve yarı yapılandırılmış sosyal “basınçlar” sunarak sosyal iletişim ve etkileşim örüntülerini değerlendirir.
Kuramsal Arka Plan
ADOS’un ilk sürümü 1989’da yayımlandı; 2000’de ADOS-G (Genel) ve 2012’de güncel sürümü ADOS-2 yayımlandı. ADOS-2, beş modüle ayrılır ve katılımcının dil düzeyine ve yaşına göre uygun modül seçilir:
Yürümeye Başlama Modülü: 12-30 ay arası, cümle kurmayan çocuklar.
Modül 1: Cümle kurmayan 31 ay ve üzeri çocuklar.
Modül 2: Cümle kurabilen ancak akıcı konuşmayan çocuklar.
Modül 3: Akıcı konuşabilen çocuk ve genç ergenler.
Modül 4: Akıcı konuşabilen ergen ve yetişkinler.
ADOS, genellikle ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised, otizm tanı görüşmesi) ile birlikte uygulanır; birlikte kullanıldıklarında tanısal kesinlik en yüksek düzeye ulaşır.
Klinik Görünüm
ADOS-2 uygulaması bir “sosyal basınç” yaratacak biçimde tasarlanmış etkinlikler içerir: yapboz tamamlama, resimli kitap anlatımı, serbest oyun, sembolik oyun, sohbet başlatma, duygularla ilgili sorular gibi. Klinisyen bu etkinlikler sırasında ortak dikkat, göz teması, duygusal ifade, karşılıklı iletişim, sembolik kullanım, stereotipik davranışlar ve takıntılı ilgiler gibi alanları gözlemler.
Her davranış, gözlem sonunda 0-3 arası puanlanır (0: otizme işaret etmiyor, 3: belirgin otizmle ilişkili). Puanlar algoritma tabanlı tanısal sınıflandırmaya dönüştürülür: otizm, otizm spektrum ve otizm değil. ADOS-2 ayrıca Karşılaştırma Puanı (Comparison Score) üreterek belirti şiddetinin karşılaştırılmasına imkân verir.
Uygulama Alanları
ADOS, otizm tanısının konmasına destek olmak için kullanılan başlıca araçlardan biridir. Tek başına tanı koymaz; tanı, ADOS bulgularının gelişim öyküsü, ADI-R, bilişsel değerlendirme ve uyum davranış değerlendirmesi (Vineland) ile bütünleştirilmesiyle konulur. Ayrıca araştırma çalışmalarında otizm spektrum bozukluğu örneklerinin homojen biçimde tanımlanması için kullanılır.
İlişkili Kavramlar
ADOS, ADI-R ile birlikte otizm değerlendirmesinin iki temel aracıdır. ADOS doğrudan davranış gözlemine, ADI-R ise bakıcıdan alınan gelişimsel öyküye dayanır. Vineland Uyum Davranış Ölçekleri otizmde işlevsel düzeyin, bilişsel testler (WISC, Mullen) ise bilişsel profilin değerlendirilmesi için tamamlayıcı olarak kullanılır.